Antoine nan Gonmye: Yon pèsonaj lejandè nan istwa ak tradisyon Moun Grandans.

 

Antoine nan Gonmye: Yon pèsonaj lejandè nan istwa ak tradisyon Moun Grandans.

Nan kilti ayisyen an, gen kèk pèsonaj ki kite tras yo nan memwa pèp la, menm lè dokiman istorik sou lavi yo pa anpil. Pami pèsonaj sa yo, nou jwenn Antoine nan Gonmye, yon non ki rete vivan nan tradisyon oral peyi d Ayiti, sitou nan depatman Grandans lan. Li vin tèlman popilè, non li antre nan langaj chak jou Ayisyen yo atravè yon pwovèb anpil moun konnen: « Sa m wè pou ou, Antwàn nan Gonmye pa wè l. »

Ki moun Antoine nan Gonmye te ye?

Dapre plizyè temwayaj ak sous ki rakonte istwa pèsonaj sa a, vrè non Antoine nan Gonmye se te Antoine Pintro. Li te abite nan plèn Gonmye, nan katriyèm seksyon kominal komin Lesawoz, nan awondisman Kòray, nan depatman Grandans.

Se yon zòn ki pa twò lwen vil Jeremi. Non lokalite a soti nan prezans anpil pyebwa gonmye, ki pwodui yon kalite jansiv oswa rezin. Se nan anviwònman sa a Antoine te viv, epi se non kote li te abite a ki te vin makonnen ak non li nan memwa popilè a.

Antoine nan Gonmye pa t yon senp nonm nan je moun ki te konn pale de li. Tradisyon oral la prezante li kòm yon oungan, sa vle di yon prèt nan relijyon vodou ayisyen an. Moun ki te rakonte istwa li yo te ba li repitasyon yon moun ki te gen kapasite pou prevwa kèk evènman anvan yo rive.

Sepandan, li enpòtan pou nou presize ke anpil nan detay sa yo soti nan temwayaj, kwayans ak lejand popilè. Se pa tout aspè nan lavi li ki jwenn konfimasyon nan dokiman istorik.

Repitasyon li kòm yon moun ki te konn predi lavni.

Dapre istwa ki transmèt nan bouch moun, Antoine nan Gonmye te gen yon kapasite espesyal pou li konprann sitiyasyon moun ki t ap vin konsilte li. Yo rakonte li te konn bay konsèy, fè prediksyon epi pale sou evènman ki ta pral rive nan lavi moun oswa nan kèk rejyon nan sid peyi a.

Gen temwayaj ki fè konnen repitasyon li te depase limit lokalite Gonmye a. Moun ki te tande pale de li te konn soti byen lwen pou al jwenn li, paske yo te kwè li te kapab ede yo konprann pwoblèm yo t ap rankontre oswa danje ki te ka tann yo.

Se konsa, ti non Antoine nan Gonmye a te vin tounen yon non moun site ak respè, kiryozite, epi pafwa ak yon ti laperèz. Men, menm jan ak anpil lòt pèsonaj nan tradisyon oral ayisyen an, li difisil pou separe tout sa ki te pase toutbon ak sa imajinasyon popilè a te ajoute nan istwa li.

« Sa m wè pou ou, Antwàn nan Gonmye pa wè l »

Se san dout pwovèb sa a ki fè non Antoine nan Gonmye kontinye viv nan lang kreyòl ayisyen an. Lè yon moun di: « Sa m wè pou ou, Antwàn nan Gonmye pa wè l », li vle fè konprann li gen yon entansyon oswa yon plan pou yon lòt moun, e menm yon moun yo konsidere kòm yon gwo divinò pa ta kapab devine sa li gen nan tèt li.

Ekspresyon sa a kapab sèvi kòm yon avètisman, yon fason pou eksprime mistè, oswa pou fè konprann gen bagay nan lavi moun ki rete kache. Li montre tou jan pèp ayisyen an sèvi ak imè, pawòl pike ak referans istorik oswa lejandè pou eksprime lide ki konplike.

Antoine nan Gonmye antre nan literati ayisyen an.

Lejand Antoine nan Gonmye a pa rete nan pawòl moun sèlman. Li antre tou nan literati ayisyen an.

Ekriven ayisyen Lyonel Trouillot mete pèsonaj sa a nan sant woman li ki rele Antoine des Gommiers. Nan liv sa a, otè a sèvi ak lejand Antoine nan Gonmye pou reflechi sou memwa, kondisyon lavi pèp ayisyen an, pouvwa istwa moun rakonte ak relasyon ki genyen ant reyalite ak imajinasyon.

Yon eritaj kiltirèl pou Grandans.

Istwa Antoine nan Gonmye a fè pati patrimwàn oral Grandans lan. Li raple nou richès kiltirèl rejyon an, kote pwovèb, kont, lejand ak temwayaj granmoun sèvi pou transmèt konesans ak eksperyans bay jenerasyon ki vin apre yo.

Pou konsève eritaj sa a, li enpòtan pou chèchè, jounalis, istoryen ak moun ki gen konesans sou tradisyon lokal la ranmase temwayaj fanmi yo, verifye enfòmasyon ki disponib epi dokimante istwa yo anvan yo disparèt nan memwa kolektif la.

Li ta itil tou pou fè rechèch nan achiv, konsilte liv ki te deja pibliye sou vodou ak tradisyon ayisyen an, epi chèche lòt sous ki kapab ede nou pi byen konprann kiyès Antoine Pintro te ye ak ki epòk li t ap viv la.

Travay sa a montre enpòtans pèsonaj la nan imajinè kolektif ayisyen an. Menm lè gen aspè nan lavi li ki rete mistik oswa difisil pou verifye, non li kontinye enspire ekriven, chèchè ak moun ki enterese nan tradisyon peyi a.

Konklizyon:

Antoine nan Gonmye rete youn nan pèsonaj ki pi enteresan nan tradisyon oral Grandans lan. Non li travèse jenerasyon, epi pwovèb « Sa m wè pou ou, Antwàn nan Gonmye pa wè l » ap kontinye fè pati richès lang kreyòl la.

Istwa li poze yon kesyon ki enpòtan pou kilti nou: kijan yon moun ka kite yon tras ki dire lontan nan memwa yon pèp, menm lè enfòmasyon ekri sou lavi li limite?

Petèt se la pi gwo eritaj Antoine nan Gonmye a chita: non li pa sèlman fè sonje yon moun ki te viv nan plèn Gonmye, men li temwaye pouvwa tradisyon oral la, kapasite pèp ayisyen an pou konsève memwa li atravè pawòl, epi richès yon kilti ki merite pou yo etidye li ak anpil atansyon.

Rechèch : Eudes Clermont pour Radio PrésenceFm 106.5 Jérémie.